Hoşap'taki mahmudi beylerine ait mimari eserler


sayfa1/10
o.ogren-sen.com > öykü > Evraklar
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10



hoşap'taki mahmudi beylerine ait mimari eserler


mehmet top

ÖNSÖZ

Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde bir takım yerel beylerin Türk Devletleri ve özellikle Osmanlı Devleti'nin hakimiyeti altında yönetimde bulundukları bilinmektedir. Bunlardan biri olan ve Osmanlı lehine, İran'a karşı büyük yararlılıklar gösteren Mahmudi Beyleri de "Mahmudi Hükümeti" adı altında Van Beylerbeyi'ne bağlı olarak Hoşap ve çevresini yönetmişlerdir.

Mahmudi Beyleri'nin merkezi durumunda olan Hoşap; bunlardan kalma bir çok eseri üzerinde barındırarak Van Gölü çevresindeki önemli tarihi yerleşimlerden biri olma özelliğini taşımaktadır. Bu eserlerin başında, uzaktan görenleri hayrete düşüren ve büyüleyen "Kartal yuvası" gibi kayalıklara kondurulmuş kalesi gelmektedir.

Van ve çevresinde XIX. yüzyıl sonlarında başlayan ve halen devam eden arkeolojik kazı ve bilimsel araştırmalar, belirli kültürlerin tanıtımını sağlarken, özellikle Türk ve İslam dönemine ait kültürel varlıkların kazı, restorasyon ve araştırılmaların ihmal edildiği açıkça görülmektedir. Buna yönelik, son yıllarda yapılan kazı ve araştırmalar sevindirici bir gelişme kaydetmesine karşın, yeterli düzeyde olduğu söylemek mümkün görülmemektedir.

Hoşabı ve Mahmudi Beyleri'ne ait mimari eserleri çalışma konusu olarak belirlememiz, Türk-İslâm kültürel varlıklarının tanınmasına yönelik bir amacı içermektedir. Umarım ki, Hoşap'taki başta kale olmak üzere medrese ve türbelerin kazı ve restorasyonun gerçekleştirilmesi yönünde Kültür Bakanlığı gerekli desteği sağlayarak bizi bu konuda daha ileri çalışmalar için motive edecektir.

Bu çalışmayı yapmam için beni yönlendiren ve çalışma esnasında yardımlarını esirgemeyen Sayın Prof. Dr. Abdüsselâm ULUÇAM'a ve konunun tartışılması ve olgunlaşmasında katkıda bulunan Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü ile Van Gölü Çevresi Tarihi Eserleri Araştırma Merkezi öğretim elemanlarına teşekkürü bir borç bilirim. Ayrıca bu çalışmayı yayınlamaya değer gören ve beni ileriye yönelik çalışmalar için yüreklendiren Kültür Bakanı Sayın İsmail KAHRAMAN'a, Yayınlar Dairesi Başkanlığı'na teşekkürlerimi sunarım.
Van-1996

Mehmet TOP

İÇİNDEKİLER


ÖNSÖZ

Kısaltmalar

I. GİRİŞ 1

1. Konunun Niteliği ve Önemi 1

2. Kaynak ve Araştırmalar 2

3. Metod ve Düzen 3

II. HOŞAP'IN COĞRAFİ DURUMU ve TARİHÇESİ 4

1. Hoşap'ın Coğrafi Durumu 4

2. Hoşap'ın Tarihçesi 5

2.1. Tarih Öncesi ve İlkçağlarda Hoşap 5

2.2. Ortaçağda Hoşap 7

2.3. Mahmudi Beyleri Hakimiyetinde Hoşap 9

2.3.1. Türk Devletleri Zamanında Mahmudi Beyleri ve Hoşap 9

2.3.2. Osmanlı Devleti Hakimiyetinde Mahmudi Beyleri ve Hoşap 10

2.4. Osmanlı'nın Son Devri ve Cumhuriyet Türkiyesi'nde Hoşap 13

III. KATALOG 15

1.Hoşap Kalesi 15

1.1. Yeri 15

1.2. Tarihçesi 15

1.3. Kitabe 17

1.4. Yapının Tanımı 18

1.4.1. Genel 18

1.4.2. Dışkale 18

1.4.2.1. Dışkale Yapıları 20

1.4.2.1.1. Cami 20

1.4.3. İçkale 21

1.4.3.1. İçkale Yapıları 28

1.4.3.1.1. Mescit 28

1.4.3.1.2. Seyir Köşkü 29

1.4.3.1.3. Harem 31

1.4.3.1.4. Selamlık 35

1.4.3.1.5. Hamam 36

1.4.3.1.6. Fırın 37?

1.4.3.1.7. Zindan 37

2. Evliya Bey Medresesi 39

2.1. Yeri 39

2.2. Tarihçesi 39

2.3. Kitabe 39

2.4. Yapının Tanımı 40

3. Hasan Bey Medresesi ve Türbesi 43

3.1. Yeri 43

3.2. Tarihçesi 43

3.3. Kitabe 43

3.4. Yapının Tanımı 44

3.4.1. Medrese 44

3.4.2. Türbe 45

4. Süleyman Bey Kümbeti 47

4.1. Yeri 47

4.2. Tarihçesi 47

4.3. Yapının Tanımı 47

5. Bey Hanı 49

5.1. Yeri 49

5.2. Tarihçesi 49

5.3. Yapının Tanımı 49

6. Evliya Bey Köprüsü 50

6.1. Yeri 50

6.2. Tarihçesi 50

6.3. Kitabeler 50

6.4. Yapının Tanımı 52

VI. DEĞERLENDİRME 54

1. Plan ve Mimari Özellikleri 54

1.1. Kale 54

1.2.Medreseler 57

1.3. Türbeler 58

1.4. Han 59

1.5. Köprü 60

2. Mimari Elemanlar 61

3. Malzeme ve Teknik 62

4. Süsleme 63

V. SONUÇ 66

VI. BİBLİYOĞRAFYA 67

VII. ÇİZİM LİSTESİ 73

VIII.RESİM LİSTESİ 74

KISALTMALAR
a. g. e. : Adı Geçen Eser.

a. g. m. : Adı Geçen Madde.

A. S. T. : Araştırma Sonuçları Toplantısı.

A. U. A. : Anadolu Uygarlığı Ansiklopedisi.

Ank. : Ankara.

B.T.T.D. : Belgelerle Türk Tarihi Dergisi

İ. A. : İslam Ansiklopedisi.

İ. F. D. : İlahiyat Fakültesi Dergisi.

İst. : İstanbul.

K. S. T. : Kazı Sonuçları Toplantısı.

K.B. : Karayolları Bülteni

S. A. : Sanat Ansiklopedisi.

S. B. D. : Sosyal Bilimler Dergisi.

S.T.Y. : Sanat Tarihi Yıllığı

V.D. : Vakıflar Dergisi

Y. A. : Yurt Ansiklopedisi.


I. GİRİŞ

1. Konunun Niteliği ve Önemi

Hoşap, Van Gölü'nün güneydoğusunda yüksek dağlarla çevrili bir plato üzerinde, aynı adı taşıyan suyun kenarında kurulmuştur. Bugün Van'ın Gürpınar İlçesi'nin nahiye merkezlerinden biri durumundaki Hoşap'ın adı "Güzelsu" olarak değiştirilmiştir. Eski ihtişamını kaybetmesine rağmen geçmişteki canlılığını kale ve diğer eserler sayesinde bir nebzede olsa yaşatan Hoşap, Urartu'dan beri Van-İran arasında ulaşımı sağlayan ana yol üzerinde yer alması nedeniyle daima önemini korumuştur.

Yavuz Sultan Selim'in 1514'deki Çaldıran Zaferi'nden sonra Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da kurmaya çalıştığı birliği, 1548'de Kanuni Sultan Süleyman II. İran seferi sırasında sağlamıştır. Bu sırada Osmanlı Devletine tabi olan, aşiretlere dayalı mahalli beylikler, yeni kurulan Van ve Diyarbakır Eyaletlerine bağlanarak bulundukları yerleri birer sancak merkezi olarak yönetmeye devam etmişlerdir.

Osmanlı Devlet yönetimindeki bazı prensipler gereği, Hoşap, yine Mahmudi Beyleri'nin idaresine bırakılmıştır. 1548'den sonra Osmanlı Devletine tabi olan Mahmudi Hükümeti ve beyleri İran'la yapılan savaşlarda büyük yararlılıklar göstermişlerdir. XVI. yüzyıl ortalarına kadar Yezidi olan Mahmud aşireti mensuplarının daha sonra Sünni ve Şafii mezhebini kabul etmeleriyle dini ve sosyal yapılara ihtiyaç duyulmuştur. Bunun sonucunda Mahmudi Beyleri cami, medrese, köprü, han gibi eserler yaptırmışlardır.

Hoşap'ta Mahmudi Beyleri'nden kalma başta kale olmak üzere, medrese, türbe, han ve köprü gibi mimari ve tarihi önem taşıyan eserler yer almaktadır. Osmanlı Devleti'nin bu beylere siyasi, ekonomik ve idari bakımdan önem ve imtiyazlar vermesi neticesinde bu eserler, XVI. yüzyıl II. yarısı ile XVII. yüzyıl içerisinde yaptırılmıştır. Bu eserler üzerinde yeterli araştırma yapılmaması Osmanlı sanatı ile bağıntılarını ortaya koyamamıştır. İşte bu kitapta, yapıların Osmanlı mimarisindeki yerinin tesbiti ile bölgesel etkiler göz önünde tutularak diğer yapılarla farklı ve benzer yönleri ortaya konmaya çalışılacaktır. Bölgenin ve eserlerin tanıtılmasında yararlı olacağına inandığım bu çalışma ile, bazı konularda ilgililerin dikkatini çekerek bunların korunmasına yönelik faaliyetlere hız kazandırılmış olacaktır.

2. Kaynak ve Araştırmalar

Hoşap ve Mahmudi Beyleri hakkında bilgi veren en önemli kaynak Şerefname'dir. Şerefname, XVI. yüzyıl sonlarında Bitlis'te hüküm süren Şeref Han tarafından Farsça olarak yazılmış ve 1597 yılına kadar Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki Beyler'in durumları anlatılmıştır. Şerefname'den başka bazı yerli ve yabancı seyyahlar Hoşap ve Mahmudi Beyleri'nden bahsetmişlerdir. Bunların başında Evliya Çelebi gelmektedir. Evliya Çelebi'den önce 1548'de Kanuni Sultan Süleyman'ın II. İran Seferi'ne katılan Matrakçı Nasuh, sadece "Kale-i Mahmudi" olarak Hoşap'dan bahsetmektedir. 1655 yılında Van'dan Tebriz'e giderken Hoşap'a da uğrayan Evliya Çelebi, Seyahatname'sinde Hoşap Kalesi ve Mahmudi Beyleri hakkında bilgiler vermektedir. Bunlardan başka Fransız Seyyah Amedée Jauberte 1821 yılında Paris'te yayınlanan 1805 ve 1806 yıllarına ait "Voyage en Armenia et en Perse" adlı eserinde; Hoşap'tan, "kudretli bir beyin oturduğu kalenin eteklerinde yer almaktadır." diye bahsetmektedir.

Hoşap'ta bulunan tarihi eserlerden kale, 1911 yılında bölgeyi dolaşan Alman Araştırmacı W. Bachmann'ın "Kirchen und Moschen in Armenien und Kurdistan" adlı kitabında kısaca tanıtılmış ve fotoğrafları yayınlanmıştır. Bundan başka kale, N.Sevgen'in "Anadolu Kaleleri", Goodwin'in "A History of Ottaman Architecture" adlı kitaplarında; A. Saim Ülgen'in "Hoşap (Mahmudi) Kalesi", C. Zor'un "Hoşap Kalesi" adlı makalelerinde, Emel Atsız'ın Van (Erciş, Gevaş, Hoşap) Türk Mimari Eserleri adlı lisans tezinde köprüyle beraber tanıtılmıştır. Kaleden başka köprü; C. Çulpan'ın "Türk Taş Köprüleri", G.Tunç'un "Taş Köprülerimiz" adlı kitaplarında, türbeler de O.C. Tuncer'in "Anadolu Kümbetleri" III.'de yer almaktadırlar. Ayrıca Hoşap'ta kale, medrese ve köprüde bulunan kitabeler, C. Yazıcıoğlu tarafından "Van'ın Tarihi Kitabeleri" adlı kitabında yayınlamıştır.

Hoşap'ta kale, köprü ve türbeler dışında medreseler ve han bugüne değin hiçbir yayında yer almamıştır. Yukarıda bahsedilen yayınlarda kalenin ve köprünün kitabeleri eksik ve yanlış olarak okunmuştur. Yapılardan kaleye ait bir kroki ile türbelerin plan ve kesitleri bulunmaktadır. Kale, Medrese, han ve köprünün çizimleri yapılmamıştır.


3. Metot ve Düzen

Hoşap'taki mimari eserlerle ilgili çalışmaların ilk aşamasını doküman ve kaynakların toplanması oluşturmuştur. Bu aşamada Vakıflar Genel Müdürlüğü, Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Karayolları Genel Müdürlüğü ile Ankara ve İstanbul'daki Üniversiteler ve kütüphanelerde literatür ve arşiv taraması yapılmıştır.

İkinci aşamada, Hoşap'a gidilerek kalenin ve diğer eserlerin tek tek ölçüleri alınmış, ayrıntılı olarak fotoğrafları çekilmiştir. Hoşap kalesinden, içkalenin 1/400 ölçekli planı ile beraber, giriş ünitesi, seyir köşkü, harem, selamlık, camii, medreseler, han ve köprünün 1/100 ölçeğinde, fırın, mescit ve türbelerin 1/50 ölçeğinde planları çıkarılmıştır. Ayrıca 1/10.000 ölçekli topoğrafik haritada kale ve diğer eserlerin yerleri gösterilmiştir. Kitabeler, yeniden ele alınarak eksik olan ve yanlış okunan kısımlar düzeltilmiştir.

Bu çalışmada Hoşap'ın coğrafi durumu ve tarihçesi verildikten sonra katalog düzeni içerisinde yapıların tanıtılmasına geçilmiştir. Yapılar katalogda; yeri, tarihçesi ve yapının tanıtılması alt başlıkları ile incelenmiştir. Kalenin yeri ve tarihçesi verildikten sonra genel, dışkale yapıları, içkale ve içkale yapıları adı altında tanıtımı yapılmıştır. Kitabeler, ayrı bir başlık altında metni, türkçe okunuşu ve anlamıyla birlikte verilmiştir.

Değerlendirme ve karşılaştırma kısmında ise yapılar, plan yapı elemanları, süsleme ve malzeme açısından birer birer ele alınmıştır. Yapıların Osmanlı mimarisindeki yeri bölgedeki ve merkezdeki çağdaş yapılarla karşılaştırılarak ortaya konmaya çalışılmıştır.

Bu çalışmanın sonunda konuyla ilgili bir bibliyografya ile çizim ve resim listesi verilmiştir. Çizim ve resimler levhalar halinde sonuna eklenmiştir.

II. HOŞAP'IN COĞRAFİ DURUMU ve TARİHÇESİ

1. Hoşap'ın Coğrafi Durumu

Hoşap (Güzelsu), Doğu Anadolu Bölgesinde Van İli, Gürpınar ilçesine bağlı bir bucak merkezidir. Güneyden Hakkari, doğudan Başkale, batıdan Çatak ve Gevaş, kuzeyden Van (Merkez), Özalp ve Saray ilçeleriyle çevrilmiştir. İran'la bağlantılı Van-Hakkari karayolu üzerinde bulunan Hoşap, Van'a 60 km. Gürpınar'a 39 km. uzaklıktadır.1

Hoşap ve havalisi Van Gölü'nün Güneydoğusunda 43°30' ve 44° doğu boylamları ile 38° ve 38°30' kuzey enlemleri arasında kalmaktadır.2 Bu havali, Hoşap suyunun içinden geçtiği Kuh Dağı, Başet Dağı, Kapir Dağı ve Norduz Yaylası'nın bir kısmı ile çevrili geniş düzlükleri bulunan bir platodan oluşmaktadır. Platonun genişliği 180 km²'yi bulmakta yüksekliği ise 2000-3500 m. arasanda değişmektedir.3

Hoşap ve çevrisinde kara iklimi görülmektedir. Bu yüzden yaz ve kış ayları arasında sıcaklık farkı çoktur. Kışları kar yağışlı ve soğuk, yazları ise sıcak geçmektedir. Arazi genelde çıplak olup, ormandan yoksundur. Sadece akarsu kıyılarında kavak ağaçları bulunmaktadır.4

Hoşap'ın yerleşim alanı, kalenin etrafına yayılmış vaziyettedir. Nüfusu 1990 nüfus sayımına göre 1350'dir.5 İçerisinden Van-Hakkari-İran karayolu geçmesine rağmen idari teşkilatlanmasını gerçekleştirememesi yüzünden gelişme gösterememektedir. Halkın geçim kaynağını tarım, hayvancılık ve ticaret oluşturmaktadır. Tarihi eserlerin bulunması turizm potansiyelini artırmakta; fakat yeterince değerlendirilememektedir.6


2. Hoşap'ın Tarihçesi

2.1. Tarih Öncesi ve İlkçağlarda Hoşap

Hoşap ve çevresinin geçmişi tarih öncesi devirlere kadar inmektedir. 20 km. güneyinde bulunan M.Ö. 15000-8000 (?) yıllarında yapıldığı sanılan Yedisalkım (Put) Köyü Kızların mağarası resimleri, bunu doğrulayan en önemli bulgulardır.7 Bu mağara resimleri bölgenin tarih öncesi kültürünü aydınlatması açısından önem taşımaktadır. Hoşap'ı da içine alan Van Bölgesi Neolitik yerleşmeleri hakkındaki bilgiler yetersizdir. Fakat kalkolitik devirden itibaren kesintisiz devam eden bir kültürün mevcudiyetini Van Tilkitepe Höyüğü8, Dilkaya Höyüğü9, Ernis Mezarlığı10 arkeolojik kazılarında elde edilen bulgular göstermektedir.

Doğu Anadolu Batı İran, Kafkasya ve Filistin'e kadar geniş bir coğrafi sahaya yayılan Hurriler, M.Ö. IV. binin ortalarından itibaren varlık göstermişlerdir. Bunların oluşturduğu kültür "Erken Hurri Kültürü" veya "Erken Transkafkasya Kültürü" olarak adlandırılmaktadır.11 Van Dilkaya Höyüğü'nden elde edilen arkeolojik veriler, M.Ö. III. binden itibaren bu kültürün Van Gölü Havzasında da etkili olduğunu ortaya koymaktadır.12

Hurriler, M.Ö. II. binin başlarında Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesini içine alan, Hurri Mitanni Krallığı adıyla bir devlet kurmuşlardır. Bu sırada Orta Anadolu'da Hitit Krallığı bulunmaktaydı. M.Ö. XIV. yüzyıl ortalarında Mitanni Krallığının Hititler tarafından yıkılmasıyla Van bölgesinde yeniden Feodal beylikler oluşmuştur.13 M.Ö. XIII. yüzyıl başlarından itibaren çivi yazılı Asur kaynaklarında "Uriatri" ve "Nairi" adlarındaki bu beyliklerden bahsedilmektedir.14 M.Ö. IX. yüzyılda bu Uriatri ve Nairi Beylikleri Asur saldırıları karşısında birleşerek Urartu Krallığını kurmuşlardır. Tuşba (Van) Merkez olmak üzere Urartu Krallığı, ikiyüz yıl boyunca devam eden yükselişi ile Doğu Anadolu'nun ve Batı Asya'nın en güçlü devleti haline gelmiştir. Urartu devleti'nin sınırları doğuda Urmiye Gölü ve Kuzey-batı İran'a; kuzeyde Kafkaslar'a batıda Fırat nehrine ve güney'de Suriye'ye kadar genişlemiştir.15

Van Gölü Havzası içerisinde Urartu Devletine ait birçok yerleşme yeri ve kale bulunmaktadır. Urartu Krallığı'nın kurucusu Sardur I. tarafından yaptırılan Tuşba (Van), Toprakkale, Çavuştepe, Anzaf ve Ayanıs Kaleleri bunların en önemlilerindendir. Bu kaleler kadar önemli bir yapıya sahip olmasa da Hoşap Kalesi'nin de Urartular zamanında güneydoğuya açılan Tuşba-Kelişin ordu yolu üzerinde askeri bir tesis olarak kurulduğu kabul edilmektedir.16 Hoşap'ta kurulan tesis, Van'dan başlayan Gürpınar ovasını takiple Çavuştepe kalesi önlerine gelen ve Hoşap suyu vadisinde devam eden yolun güvenliğini sağlamaktadır. Ayrıca Hoşap, Urartu'nun Van Kotur doğu yolu ile bu güneydoğu ordu yolunun birleştiği kavşak noktasında bulunmaktadır.17

Asurlular'ın güneyden yaptıkları saldırılar sonucu M. Ö. VII. yüzyıl ortalarında Urartu Devleti'nin gücü zayıflamış; M.Ö. VII. yüzyıl ile M.Ö. VI. yüzyıl başlarında İskit ve Med akınları sonucunda yıkılmıştır.18 Urartu Devleti yıkıldıktan sonra M.Ö. VI. yüzyıl başlarında bölge Medler'in egemenliğine girmiştir. Medler'in egemen oldukları sırada Ermeniler batıdan göç ederek Van Gölü havzasına yerleşmeye başlamışlardır.19 Van ve çevresi M.Ö. 529 yılından itibaren Persler'in egemenliğindedir. Pers Kralı Darius I, (M.Ö. 521-486) zamanında oluşturulan örgütlenmede Van Bölgesi "Armenia" adındaki 13. satraplık içerisinde yer almıştır.20

Persler'in M.Ö. 331 yılında Mekadonyalı İskender'e yenilmesi üzerine bölge, Büyük İskender'in egemenliğine girmiştir. Bunu Selevkid, Roma, Part, Bizans ve Sasani hakimiyetleri takip etmektedir. Bu devletlerin hakimiyeti sırasında buralarda yaşayan Ermeniler vasal veya yarı bağımsız olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir.21
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

sosyal ağlarda paylaşma



Benzer:

Hoşap\Altin taki tasarim yarişmasi şartnamesi

Hoşap\Uganda Turizm, Doğal Hayat ve Tarihi Eserler Bakanı ile Görüşme

Hoşap\Yukarıdaki şemada verilen beylikler ve mimari eserlerin doğru eşleştirilmesi aşağıdakilerden

Hoşap\1994 yılında Hakan Pişkin’in önderliğinde kurulan Ti Performans tiyatro,...

Hoşap\Tekirdağ BÜYÜKŞEHİr belediye hizmet binasi, meydan ve çevresiNİn...

Hoşap\Tьrklerde iз ve d?? mimari sьslemenin en renkli kolu olan зini sanat?,...

Hoşap\’nun beylik olarak kurulup, imparatorluk olarak yayıldığı alanlarda...

Hoşap\Şirketlerin kuruluşları esnasında Ticaret Siciline Tescil edilmeleri...

Hoşap\İhraç Edilen Ürünlere Ait Faturalar

Hoşap\1. Aşağıdakilerin hangisinde yapıt, birlikte verildiği kişiye ait


öykü




© 2000-2018
kişileri
o.ogren-sen.com